"Bunu kim bilmez?" sözü soru işaretiyle bitse de cevap beklemez, herkesin bildiğini söyleyen bir yargı bildirir.
Cümle Türleri konusu bu tür ayrımlar üzerine kuruludur. Cümleler yüklemin türüne göre isim ya da fiil cümlesi, yüklemin yerine göre kurallı ya da devrik, anlamına göre olumlu ya da olumsuz, yapısına göre basit, birleşik, sıralı ya da bağlı olarak sınıflandırılır. Bağlı cümle, "ama" ya da "fakat" gibi bir bağlaçla birbirine bağlanan cümlelerden oluşur.
Bir cümlede fiilimsi bulunması, onu fiil cümlesi yapmaz; belirleyici olan çekimli yüklemdir. Sorularda numaralanmış cümleler verilir ve bunların türleriyle ilgili hangi bilginin doğru olduğu sorulur.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Aşağıdaki cümlelerden hangisi yapısına göre bağlı cümledir?
Cevabı göster
Cevap: A — Sabah erkenden kalktı ve bahçedeki çiçekleri suladı.
Kısaca — “Sabah erkenden kalktı ve bahçedeki çiçekleri suladı.” yapısına göre bağlı cümledir.
İki ayrı yargı (“kalktı”, “suladı”) “ve” bağlacıyla bağlanmıştır; bağlı cümlenin işareti budur. “Yağmur yağınca …”da şart bildiren yan cümle vardır, bu birleşik cümledir. “Kapıyı çaldı, içeri girdi, oturdu” virgülle sıralandığı için sıralı cümledir. “Öğretmenin anlattığı hikâye …”de sıfat-fiil bulunduğu için yine birleşik cümledir.
2. soruOrta
Cümlede fiilimsi bulunması, yüklemin fiil olduğu anlamına gelmez; önce çekimli yüklem belirlenmeli, sonra bu yüklemin türü, yeri ve cümlenin olumlu-olumsuz oluşu incelenmelidir. Soru ya da ünlem işareti de cümlenin olumlu-olumsuz değerini tek başına değiştirmeyecektir.
I. Sabahı karşılamak isteyenler gün doğmadan mendireğe çıktı.
II. Sokakta geceden beri açık değildi tek bir dükkân.
III. Rıhtımda bekleyen teknelerin ışıkları ne kadar solgundu!
IV. Ne güzeldi sis çekilince uzaktan beliren saat kulesi!
Buna göre hangi cümle isim — devrik — olumlu özelliklerinin üçünü de taşır?
Cevabı göster
Cevap: D — IV
Kısaca — “Ne güzeldi sis çekilince uzaktan beliren saat kulesi!” cümlesi isim yüklemli, devrik ve olumludur.
Çekimli yüklem “güzeldi”dir; isim soyludur ve özne olan “sis çekilince uzaktan beliren saat kulesi”nden önce geldiği için cümle devriktir, olumsuzluk da yoktur. “Açık değildi tek bir dükkân” isim ve devrik olsa da “değildi” onu olumsuz kılar. “Ne kadar solgundu!” isim ve olumlu kalır ama yüklemi sondadır.
3. soruOrta
Bir tartışma metnindeki soru biçimli sözlerin tümü gerçek soru değildir; bazıları cevap beklemeden açıkça kesin bir yargı bildirir. Bu cümleler incelenirken önce çekimli ya da isim soylu yüklem bulunmalı, yüklemden sonra öge kalıp kalmadığı denetlenmeli; ardından olumsuzluk eki veya “değil” sözcüğüyle kurulan biçimsel olumsuzluk, cümlenin bağlamda ilettiği anlamdan ayrılmalıdır.
I. Bu raporu kimse okumamış değil.
II. Bu kadar emekten sonra vazgeçer mi insan araştırmadan?
III. Bu gürültüde ayrıntıları duymak mümkün mü hiç?
IV. Dosyadaki belgeler gerçekten gerekliydi.
Buna göre numaralanmış cümlelerin hangisi isim — devrik — biçimce olumlu, anlamca olumsuz özelliklerini birlikte taşır?
Cevabı göster
Cevap: C — III
III. cümlenin yüklemi isim soylu “mümkün”dür ve yüklemden sonra “hiç” bulunduğu için cümle devriktir. Olumsuzluk eki ya da “değil” yoktur fakat sözde soru, ayrıntıları duymanın mümkün olmadığı anlamını verir. II fiil cümlesidir; IV ise isim cümlesi olsa da kurallı ve anlamca olumludur.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
LGS (Liselere Geçiş Sistemi), T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından düzenlenen resmî bir sınavdır. Bu uygulama MEB ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.